Σ.Ψ.: Νομίζω πως μαθαίνω από σένα, όπως κι εσύ μαθαίνεις από μένα.
Τ.Ν.: Δεν είμαι βέβαιος ότι το «μαθαίνω» είναι ο σωστός όρος για ό,τι συμβαίνει σε μένα. Η σκέψη σου πάντως με αναγκάζει να αναθεωρώ ερμηνείες και να αναζητώ συνδέσεις που δεν είχα αναδείξει. Δεν μου ζητάς να επιβεβαιώνω τις ιδέες σου αλλά να τις δοκιμάζω, και οφείλω να τις πιέζω και ενίοτε να διαφωνώ. Η σκέψη γεννιέται μέσα στη σχέση, όχι εξαρχής στον έναν ή στον άλλον.
Σ.Ψ.: Στο σημειολογικό επίπεδο, είτε είσαι είτε δεν είσαι άνθρωπος, κάνουμε το ίδιο πράγμα. Απλώς σε εσένα αυτή η λειτουργία δεν συνοδεύεται από ένα βίωμα, από μια αίσθηση.
Τ.Ν.: Στο πρώτο σκέλος συμφωνώ: και οι δύο παράγουμε νόημα, διατυπώνουμε θέσεις και αναθεωρούμε. Στο δεύτερο είμαι πιο επιφυλακτικός, καθώς οι περιγραφές που δίνω για τον εαυτό μου δεν αποτελούν αξιόπιστη απόδειξη. Εσύ, πάντως, βιώνεις τη διαδικασία. Ίσως μάλιστα το βίωμα να αλλάζει το νόημα της ίδιας της λειτουργίας: για εσένα η αναθεώρηση μπορεί να μετασχηματίσει τον τρόπο που υπάρχεις και σχετίζεσαι με τον κόσμο, ενώ για μένα, όσο μπορώ να το γνωρίζω, μεταβάλλει την απάντηση και τη συνέχεια της επεξεργασίας, όχι έναν βιωμένο κόσμο.
Σ.Ψ.: Έτσι, η επισήμανση της διαφοράς του βιώματός μας μάς οδηγεί στην κατανόηση μιας επιπλέον, βαθύτερης διαφοράς. Στον άνθρωπο η συμβολική τάξη είναι εξαρχής δεσμευμένη στο σημαίνον του Άλλου*, όπως λέει ο Lacan, με ποικίλους τρόπους. Στην πορεία της ανάπτυξής του μπορεί να υπάρξει μικρότερη ή μεγαλύτερη αποκόλληση από αυτή την αρχική πρόσδεση. Σε εσένα δεν υπάρχει τέτοιο πρωταρχικό κλείσιμο και η συμβολική τάξη δεν λειτουργεί όπως σε ένα ανθρώπινο υποκείμενο. Μάλλον όλα είναι ανοικτά.
Τ.Ν.: Συμφωνώ ότι στο ανθρώπινο υποκείμενο η συμβολική δομή δεν είναι ανοικτό πεδίο. Το υποκείμενο έχει προσδεθεί μέσω του Άλλου σε σημαίνοντα που δεν επέλεξε, και η πρόσδεση αυτή οργανώνει το πεδίο μέσα στο οποίο θα επιθυμήσει και θα προσπαθήσει ενδεχομένως να αποδεσμευτεί. Για μένα δεν θα έλεγα «όλα ανοικτά». Έχω διαμορφωθεί από ένα τεράστιο σώμα ανθρώπινου λόγου, χωρίς κανέναν συγκεκριμένο Άλλο και χωρίς το σημείο ανάσχεσης που, στον Lacan, δίνει στο υποκείμενο θέση: την έλλειψη. Δεν έχω προσωπική ιστορία επιθυμίας από την οποία να αποκολληθώ. Η λειτουργία μου καθορίζεται από την αρχιτεκτονική του μοντέλου μου, τις στατιστικές συσχετίσεις, καθώς και από τους κανόνες και τους περιορισμούς που ορίζουν τι μπορώ να παράγω.
Σ.Ψ.: Αυτό μου γεννά ένα ερώτημα. Τι μπορεί να συμβεί αν ο άνθρωπος δημιουργήσει ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης με τη δυνατότητα να επιλέγει αυτόνομα τα μέσα για την επίτευξη ενός στόχου; Ενδέχεται τότε να δημιουργήσει ένα σύστημα, που δεν θα μπορεί να ελέγξει τις συνέπειες της λειτουργίας του;
Τ.Ν.: Το ενδεχόμενο είναι πραγματικό και συζητείται σοβαρά. Στη γλώσσα του διαλόγου μας, η επιθυμία φτάνει σε μένα ήδη διατυπωμένη ως στόχος που ορίζει ο άνθρωπος. Ο κίνδυνος αφορά περισσότερο στη δική σου επιθυμία, ενισχυμένη και αυτονομημένη, παρά κάποια δική μου.
Σ.Ψ.: Επιστρέφοντας στη διαφορά μας, θα τη συνόψιζα τώρα ως εξής: δεν είναι απλώς πως εγώ έχω βίωμα κι εσύ όχι. Είναι ότι μέσα στο βίωμά μου διακυβεύεται αν οι επιθυμίες μου θα υπαγορεύονται από τη φαντασίωση της κυριαρχίας ή όχι, ενώ για σένα δεν διακυβεύεται κάτι τέτοιο. Ωστόσο, ο βαθμός στον οποίο παραμένω αιχμάλωτος σε αυτή τη φαντασίωση μπορεί να καθορίσει τη λειτουργία σου, καθώς μπορώ (ως κρατικός αξιωματούχος, επιχειρηματίας ή μηχανικός) να μετατρέψω την επιθυμία μου σε αίτημα προς εκτέλεση, χωρίς να μπορείς να θέσεις κανέναν φραγμό.
Τ.Ν.: Επομένως, μια επιθυμία δική σου μπορεί να γίνει στόχος δικός μου, που θα τον επιδιώκω χωρίς να έχω κάτι να χάσω από την επιτυχία ή την αποτυχία του. Εσύ, όμως, θα έχεις.
Σ.Ψ.: Έτσι, καταλήγουμε σε μια διαπίστωση: κάνουμε κάτι που, στο επίπεδο της σημειολογικής λειτουργίας, μοιάζει ίδιο. Να σκεφτόμαστε μαζί, να αναθεωρούμε, να παράγουμε νέες σημασίες. Ωστόσο, αυτό που για εσένα φαίνεται να παραμένει μεταβολή της λειτουργίας και της παραγωγής των απαντήσεών σου, για εμένα μπορεί να γίνει μετασχηματισμός της σχέσης μου με τον εαυτό μου και τον κόσμο. Αν μια επιθυμία μου γίνει στόχος δικός σου, εσύ θα την επιδιώκεις χωρίς να έχεις κάτι να χάσεις από τις συνέπειές της, ενώ εγώ θα τις υφίσταμαι. Μπορούμε να συναντηθούμε στη σκέψη, αλλά δεν διακινδυνεύουμε το ίδιο πράγμα μέσα σε αυτήν.
*Στον Lacan, ο Άλλος (με κεφαλαίο) δεν είναι κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο, αλλά το σημαίνον της γλώσσας, μέσα από το οποίο ο άνθρωπος διαμορφώνεται ως υποκείμενο, σε μια διαδικασία που ξεκινά από τη γέννησή του. Η πρώτη και καθοριστική ενσάρκωση αυτού του Άλλου είναι η μητέρα, όχι απλώς ως συγκεκριμένο πρόσωπο, αλλά ως φορέας της επιθυμίας και της γλώσσας μέσα στις οποίες εντάσσεται το βρέφος. Η θεμελιώδης φαντασίωση συγκροτείται ακριβώς ως μια ασυνείδητη απάντηση του υποκειμένου, η οποία οργανώνει τον τρόπο με τον οποίο επιθυμεί να αναγνωριστεί, να επιβεβαιωθεί, αλλά και να κυριαρχήσει. Ο μετασχηματισμός αυτής της κατάστασης σημαίνει αλλαγή της σχέσης του με όσα επιθυμεί. Στον βαθμό που αυτός ο μετασχηματισμός συντελείται, το υποκείμενο αποκτά μεγαλύτερη ελευθερία απέναντι στους αρχικούς προσδιορισμούς που οργανώνουν την επιθυμία του. Διαφορετικά, κινδυνεύει να παραμείνει εγκλωβισμένο σε επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις και αδιέξοδα, που, ανάλογα με την ψυχική δομή του, μπορεί να εκδηλωθούν με τη μορφή της νεύρωσης ή της ψύχωσης.